Basiliek van het Heilig Sacrament (Ook bekend als de Sint-Bartholomeusbasiliek of Basiliek van Meerssen)
Wie door Zuid-Limburg rijdt, ziet mergel op allerlei plekken terug. In gevels, tuinmuren, kerken, poorten en oude boerderijen geeft de zachte, geel-beige steen gebouwen een heel eigen uitstraling.
Een prachtig voorbeeld is de Basiliek van het Heilig Sacrament in Meerssen. De kerk is een mergelstenen kruisbasiliek en laat goed zien hoeveel karakter het materiaal aan een gebouw kan geven.
Delen van de huidige basiliek gaan terug tot de middeleeuwen, met belangrijke gotische bouwfasen vanaf de veertiende eeuw.
Wie zelf met mergel wil bouwen of renoveren, doet er wel goed aan om het materiaal te begrijpen. Mergel is mooi, relatief zacht en goed te bewerken, maar vraagt vooral buiten om een doordachte toepassing.
Wat bedoelen we eigenlijk met mergelsteen?
Wat in Limburg vaak mergel wordt genoemd, is geologisch gezien meestal een zachte kalksteen. Het materiaal is ontstaan uit oude kalkrijke afzettingen en is van oudsher als bouwsteen gewonnen in Zuid-Limburg.
Juist doordat de steen vrij zacht is, kan hij relatief gemakkelijk worden gezaagd, gehakt en gevormd.
Dat maakt mergel geschikt voor bijvoorbeeld:
gevelstenen;
omlijstingen;
ornamenten;
tuinmuren;
restauratiewerk;
interieuraccenten;
maatwerk in natuursteen.
Die bewerkbaarheid is meteen een van de redenen waarom je in historische Limburgse gebouwen zoveel fraaie details in mergel tegenkomt.
De Basiliek van Meerssen: wat eeuwen oud mergel kan laten zien
De Basiliek van Meerssen is een interessant voorbeeld omdat de mergel daar niet alleen decoratief is gebruikt. Het materiaal vormt een belangrijk onderdeel van de architectuur zelf.
De zachte kleur geeft de kerk een warme uitstraling, maar wanneer je dichterbij kijkt, zie je ook iets anders: natuursteen leeft mee met zijn omgeving. Regen, wind, luchtvervuiling, mosgroei en eeuwenlange verwering laten hun sporen achter.
En dat hoeft niet automatisch slecht te zijn.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed benadrukt dat natuursteen van nature verweert en dat niet iedere verkleuring of oppervlakteverandering schade betekent. Soms vormt zich zelfs een natuurlijke huid die de steen mede beschermt. Te agressief schoonmaken kan daardoor meer kwaad dan goed doen. Dat is misschien wel de eerste les van historische gebouwen zoals de basiliek: Mergel hoeft er niet altijd nieuw uit te zien om goed te zijn.
Voordelen van bouwen met mergelsteen
Mergel heeft een aantal eigenschappen die het een bijzonder bouwmateriaal maken.
Een warme, natuurlijke uitstraling
De lichte geel- tot zandkleurige tint past bijzonder goed bij Zuid-Limburgse architectuur. Mergel combineert bovendien mooi met hout, baksteen, donkere kozijnen en andere natuursteensoorten.
Goed te bewerken
De steen is relatief zacht. Daardoor kunnen blokken gemakkelijker op maat worden gebracht en kunnen er ornamenten, profielen en andere details in worden gemaakt. Voor renovaties waarbij bestaande historische details moeten worden hersteld, kan dat een belangrijk voordeel zijn.
Echt regionaal karakter
Wie mergel toepast in Limburg gebruikt een materiaal dat sterk verbonden is met het landschap en de bouwgeschiedenis van de regio. Bij een woning, tuinmuur of renovatie kan het daardoor veel meer karakter geven dan een standaard gevelsteen.
Mergel kan behoorlijk duurzaam zijn. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beschrijft Limburgse mergel als zeer zacht, maar tegelijkertijd behoorlijk weervast. Ook Monumentenwacht merkt op dat Maastrichtersteen ondanks zijn hoge porositeit bij goed onderhoud een duurzame bouwsteen kan zijn. De woorden "bij goed onderhoud" zijn daarbij wel belangrijk.
Nadeel: mergel is relatief zacht
De goede bewerkbaarheid van mergel is tegelijk ook een nadeel. De steen is relatief zacht en kan daardoor gemakkelijker beschadigen dan hardere natuursteen.
Bij buitenmuren die direct bereikbaar zijn, kunnen krassen, stoten en andere beschadigingen sneller zichtbaar worden. Helaas betekent dat ook dat mensen soms namen, initialen of tekeningen in mergel krassen. Bij historische gebouwen is dat extra vervelend, omdat zo’n beschadiging niet zomaar kan worden weggepoetst zonder opnieuw materiaal van de steen weg te nemen.
Tegelijk heeft zo’n oude naam, datum of liefdesverklaring in steen soms ook iets charmants: het laat zien dat mensen al generaties lang letterlijk een spoor van zichzelf achterlaten - al geldt dat natuurlijk niet voor kwetsende teksten of doelbewuste vernieling.
Gebruik je mergel op een plek waar veel mensen langslopen of waar de wand makkelijk bereikbaar is, dan is het dus verstandig om ook na te denken over de kwetsbaarheid van het oppervlak.
Het grootste aandachtspunt: vocht
Mergel is poreus. Dat betekent dat water in de steen kan trekken. En juist langdurige vochtbelasting kan voor problemen zorgen. Bij buitengebruik moet daarom goed worden nagedacht over:
afwatering;
aansluitingen;
ligging van de steen;
opspattend water;
lekkages;
voegen;
dakranden en afdekkingen.
Een mergelmuur die voortdurend nat blijft, heeft veel meer te verduren dan steen die na een regenbui weer goed kan drogen. Op langdurig vochtige plekken kan bovendien mosgroei ontstaan. Goed bouwen met mergel betekent dus vooral: zorgen dat water weg kan.
Kan mergel gewoon buiten worden gebruikt?
Ja.
Mergel is historisch volop als buitensteen gebruikt en dat kan ook bij hedendaagse toepassingen. Maar niet iedere toepassing is even vergevingsgezind. Buiten kun je bijvoorbeeld denken aan:
gevelaccenten;
tuinmuren;
lage muurtjes;
poeren;
sierblokken;
landschapselementen;
restauratie van bestaande mergelgevels.
Ook in tuinen en landschapsprojecten wordt mergel nog steeds toegepast. De blokken kunnen daar juist door hun natuurlijke verwering steeds meer onderdeel van de omgeving worden.
Bij buitengebruik moet je echter voorkomen dat horizontale oppervlakken langdurig water vasthouden.
Een goede detaillering is daardoor minstens zo belangrijk als de steen zelf.
Vorst: wanneer wordt het een probleem?
Bij poreuze steen wordt vaak meteen aan vorstschade gedacht. Dat risico bestaat vooral wanneer de steen veel water bevat en dat water bevriest. Maar ook hier ligt het genuanceerder.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beschrijft dat vers gewonnen natuursteen in sommige gevallen nog veel zogenoemd bergwater bevat en daardoor gevoeliger kan zijn voor vorst. Nadat dat vocht verdwenen is, raakt de steen onder normale omstandigheden niet altijd opnieuw zo sterk verzadigd.
In de praktijk blijft de belangrijkste regel eenvoudig: Voorkom dat mergel langdurig doorweekt raakt.
Gebruik niet zomaar cementmortel
Een veelgemaakte fout bij oudere mergelmuren is repareren met materiaal dat veel harder is dan de oorspronkelijke steen. Een harde cementvoeg lijkt misschien stevig, maar kan juist problemen veroorzaken.
Monumentenwacht noemt het gebruik van te harde cementvoegen expliciet als een mogelijke oorzaak van schade aan Maastrichtersteen. Bij restauratie moeten steen en voeg op elkaar zijn afgestemd. Een voeg moet niet zo hard en dicht zijn dat al het vocht uiteindelijk door de zachtere mergel naar buiten probeert te komen. Daarom is het bij historische muren verstandig om niet zomaar dezelfde mortel te gebruiken als bij moderne baksteen.
Ook impregneren is niet automatisch verstandig
"De steen neemt vocht op, dus we smeren hem waterdicht." Dat klinkt logisch. Bij mergel kan het juist verkeerd uitpakken. Wanneer het oppervlak te sterk wordt afgesloten, kan vocht dat eenmaal ín de steen zit moeilijker verdampen.
De Rijksdienst beschrijft bijvoorbeeld gevallen waarin mergel met een verstevigend middel werd behandeld, waarna de buitenste huid van de steen losliet doordat vocht niet meer goed weg kon. Ook moderne beschermingsmiddelen moeten daarom alleen worden toegepast wanneer duidelijk is dat ze geschikt zijn voor de betreffende steen en situatie. Mergel moet kunnen ademen.
Mergel schoonmaken? Voorzichtig
Een oudere mergelgevel kan na verloop van tijd donkerder worden of een patina ontwikkelen. Dat betekent niet dat de hogedrukreiniger uit de schuur moet komen. Sterker nog: agressief reinigen kan de natuurlijke beschermende huid beschadigen en versneld materiaalverlies veroorzaken.
De Rijksdienst raadt agressieve mechanische en chemische reinigingsmethoden bij veel natuursteensoorten af. Voor kalksteen kan voorzichtig reinigen met water onder lage druk soms mogelijk zijn, maar de juiste methode hangt af van de toestand van de steen. Bij oude mergel geldt daarom vaak:
Eerst kijken wat je ziet, daarna pas schoonmaken.
Niet iedere verkleuring hoeft weg.
Renoveren met bestaande mergel
Heb je een oudere woning met mergelstenen onderdelen? Dan is behoud vaak het overwegen waard. Controleer bijvoorbeeld op:
afbrokkelende oppervlakken;
diepe scheuren;
loszittende delen;
beschadigde voegen;
vochtplekken;
lekkages boven de steen;
mosgroei op langdurig natte plekken.
Een beetje verwering hoort bij natuursteen. Maar wanneer de steen zijn samenhang verliest of gemakkelijk verpulvert, is nader onderzoek verstandig.
Bij monumentaal werk is vervanging bovendien niet simpelweg een kwestie van "een blok steen van ongeveer dezelfde kleur" zoeken. De Rijksdienst benadrukt dat steensoort, afwerking en aansluiting bij het bestaande historische werk zorgvuldig moeten worden gekozen.
Mergel in een moderne woning
Je hoeft natuurlijk geen eeuwenoude kerk te bezitten om mergel te gebruiken. Juist in moderne woningen kan het materiaal een mooi contrast vormen.
Denk bijvoorbeeld aan:
een mergelstenen accentmuur;
een nis;
een haardwand;
een tuinmuur;
omlijsting rond een doorgang;
een combinatie van mergel en hout;
enkele natuurstenen elementen in plaats van een complete gevel.
Daardoor krijg je wel het Zuid-Limburgse karakter zonder dat een volledige woning uit mergel hoeft te worden opgetrokken.
Binnen is de steen bovendien veel minder blootgesteld aan regen en vorst, waardoor andere afwegingen gelden dan bij een buitengevel.
De charme zit juist in het materiaal
Wie de Basiliek van Meerssen van dichtbij bekijkt, ziet dat mergel geen steriel materiaal is. De steen krijgt kleurverschillen, sporen en een oppervlak dat in de loop van de tijd verandert. En misschien is dat juist waarom hij zo goed past bij Limburg.
Mergel wordt niet mooier doordat hij eruitziet alsof hij gisteren uit de fabriek kwam. Hij wordt mooier doordat je kunt zien dat hij onderdeel is geworden van een gebouw en zijn omgeving.
Gijsemensch helpt bij renovaties, bouwkundige werkzaamheden en reparaties in Limburg en Brabant en schrijft daarnaast ook een blog met aandacht voor klussen, architectuur en duurzaamheid.
Meer informatie: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - natuursteen en verwering, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Natuursteenvisie, Monumentenwacht - Maastrichtersteen of mergel onderhouden. Foto's door P. Roelofs.